Tunçmatik CHARGE 
Nikola Tesla (1856-1943), dünya tarihinin en önemli mucitleri ve bilim insanları arasında yer alıyor. Radyodan uzaktan kumandaya, kablosuz elektrikten MR görüntüleme sistemlerine kadar sayısız fikir, Tesla’nın zihin dünyasından çıkıp modern teknolojiyi şekillendirdi. Özellikle, modern alternatif akım (AC) elektrik sisteminin tasarımına yaptığı katkılar, günümüz enerji altyapısının temelini oluşturuyor. Bu yazıda, Nikola Tesla kimdir sorusuna yanıt ararken, onun erken yaşam yıllarından Edison’la yaşadığı rekabete, çığır açan icatlarından son yıllarına kadar uzanan olağanüstü yaşam öyküsünü keşfedeceğiz.
Nikola Tesla Kimdir: Erken Yıllar ve Eğitim
10 Temmuz 1856: Smiljan’da Doğuşu
Avusturya İmparatorluğu topraklarında, bugün Hırvatistan sınırları içinde kalan Lika ilçesinin Smiljan kasabasında 10 Temmuz 1856 tarihinde Sırp kökenli bir aile dünyaya hoş geldin dedi. Smiljan, sıradan bir köy görünümündeydi ancak burada doğan çocuk, yıllar sonra elektrik çağının temellerini atacaktı. Vaftiz kaydı 28 Haziran 1856 tarihini gösteriyor. Doğumunun gerçekleştiği evin yanından akan derede, küçük Tesla ilk bilimsel merakını keşfedecek ve suyun gücünü anlayacaktı. Yıllar sonra Niagara Şelaleleri’ne kuracağı su tribünlerinin kağıttan ilk örneklerini, çocukken bu derenin kenarında oyunlar oynarken yapmaya başladı.
İlginizi Çekebilir: Şarj İstasyonu
Ailesi ve Çocukluk Yılları
Tesla’nın babası Milutin Tesla (1819-1879), Doğu Ortodoks rahibiydi. Birçok dil bilen, şiirler ve makaleler yazan, başarılı bir matematikçi olan Milutin, oğlunun da kendisi gibi rahip olmasını istiyordu. Annesi Đuka Tesla (evlilik öncesi soyadı Mandić; 1822-1892) ise farklı bir karaktere sahipti. Kendi babası da Ortodoks rahibi olmasına rağmen, Đuka evde zanaat aletleri ve mekanik aletler yapabilme becerisine sahipti. Yaşadıkları köydeki insanlar ilkel aletler kullanırken, Đuka ev işlerini halletmek için kendi geliştirdiği aletleri kullanıyordu. Mekanik yumurta çırpıcı bunlardan biriydi. Tesla, fotoğrafik hafızası ve yaratıcılık yeteneklerini annesinin genetiğinden aldığını düşünüyordu.
Beş çocuğun dördüncüsü olan Tesla’nın Milka, Angelina ve Marica adında üç kız kardeşi, Dane adında bir ağabeyi vardı. Dane’in bir at binme kazasından dolayı ölmesi, Tesla’nın hayatında derin izler bıraktı. Bu talihsiz olay gerçekleştiğinde Tesla sadece beş yaşındaydı. Ağabeyinin kaybı, onda uzun süre suçluluk duygusu ve içe kapanıklık yarattı. Annesinin izinden giden Tesla, küçük yaşlardan itibaren bozulan cihazları tamir etmeye ve bir şeyler icat etmeye başladı.
Eğitim Hayatı: Gospić’ten Graz’a
1861 yılında Tesla, ilkokulunu Smiljan’da okudu. Orada Almanca, aritmetik ve din dersi aldı. Ardından 1862 yılında ailesi, babasının kilise rahibi olarak çalıştığı Gospić’e taşındı. Nikola burada ilkokulu bitirdikten sonra ortaokula başladı. 1870 yılında liseyi okumak için Karlovac’ın kuzeyindeki Higher Real Gymnasium’a taşındı. Burada fizik profesörü sayesinde elektrik gösterilerine ilgi duymaya başladı. Tesla kafasında integral hesabı yapabildiğinde öğretmenleri onun hile yaptığına inanıyordu. Dört yıllık eğitimini üç yılda tamamlayarak 1873’te mezun oldu.
1873 yılında Tesla Smiljan’a döndü ancak kısa süre sonra koleraya yakalandı. Dokuz ay yataklara düştü ve defalarca ölümden döndü. Bir umutsuzluk anında, başından beri oğlunun rahip olmasını isteyen babası, hastalıktan kurtulduğunda onu en iyi mühendislik okuluna göndereceğine söz verdi. 1875 yılında Graz, Avusturya’daki askerî sınır okulu olan Avusturyalı Politeknik okuluna girdi. İlk yılında hiçbir dersini kaçırmadı. Mümkün olan en yüksek notları alarak dokuz sınavı geçti. İkinci yılında gramme dinamosu üzerinden Profesör Poeschl ile komütatörlerin gerekli olmadığını önerdiğinde bir tartışmaya girdi. 1879 yılında babasının ölümünden sonra okulu bıraktı. Graz’dan ayrıldı ve bu gerçeği gizlemek için ailesiyle olan tüm ilişkilerini kopardı. Daha sonra eğitimine Prag’daki Karl-Ferdinand Üniversitesinde devam etti.
Budapeşte Telefon Santrali’nde İlk İş Deneyimi
1881 yılında Macaristan Krallığı’ndaki Budapeşte’ye taşındı. Budapeşte Telefon Borsası adında bir telgraf şirketinde Tivadar Puskás’ın emri altında çalışmaya başladı. Çalışmaya başladıktan kısa süre sonra Tesla, yapım aşamasında olan bu şirketin işlevsel olmadığını fark etti. Bu nedenle Merkezi Telgraf Ofisi’nde teknik ressam olarak çalıştı. Birkaç ay içerisinde şirket işlevsel duruma geldi ve Tesla baş elektrikçi pozisyonuna atandı. Burada elektronik sinyalleri güçlendirmek için düzenekler ve amplifikatörler üzerinde çalıştı. Budapeşte’de bir telefon şirketinde çalışırken döner manyetik alan fikrini geliştirdi. Zamanının çoğunu elektrik motoru tasarımlarını geliştirmekle geçiriyordu.
İlginizi Çekebilir: UPS nedir?
Edison ile Tanışma ve Ayrılık Süreci
Paris’te Continental Edison Şirketi
1882 yılında Tivadar Puskás, Tesla’ya Paris’teki Continental Edison Company’de yeni bir iş buldu. Yeni bir endüstride çalışmaya başlayan Tesla, şehir genelinde akan lambalı aydınlatma sistemi kurulumu üzerinde görev aldı. Paris’in Ivry-sur-Seine banliyösünde bulunan Société Electrique Edison’da çalışan Tesla, elektrik mühendisliği alanında pratik deneyim kazandı. Yönetim, mühendislik ve fizik alanındaki ileri düzeydeki bilgisini fark etti. Kısa süre sonra dinamo motorları ve gelişmiş versiyonlarını tasarlayıp inşa ettirmeye başladı.
New York’a Göç ve Edison Machine Works
1884 yılında Paris kurulumunu denetleyen Edison müdürü Charles Batchelor, New York’taki Edison Machine Works’ü yönetmesi için Amerika Birleşik Devletleri’ne geri getirildi. Batchelor, Tesla’nın da ABD’ye getirilmesini istedi. Haziran 1884’te Tesla Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etti. 28 yaşındaki Avrupalı göçmen olarak New York’a geldiğinde cebinde sadece birkaç sent vardı. Fotoğrafik hafızası sayesinde alternatif akım motorlarının tasarımlarını aklında taşıyordu. Manhattan’ın Lower East Side mahallesindeki Machine Works’te çalışmaya başladı. Şirket, birkaç yüz makinist, işçi, yönetici ve 20 saha mühendisi işgücüne sahipti.
Tarihçi W. Bernard Carlson’a göre Tesla, şirketin kurucusu Thomas Edison ile birkaç kez görüşmüş olabilir. Tesla’nın otobiyografisine göre, okyanus gemisi SS Oregon’daki hasarlı dinamoları bütün gece tamir ettikten sonra Batchelor ve Edison’a rastladı. Edison, Batchelor’a Tesla’nın “lanet olası iyi bir adam” olduğunu söyledi.
50.000 Dolar Anlaşmazlığı ve Ayrılık
Edison, Tesla’nın çalışkanlığı ve ustalığından etkilenmişti. Tarihsel doğruluğu hala tartışılan bir versiyona göre Edison, Tesla’ya DC dinamolarını geliştireceği tasarım için 50.000 dolar ödeyeceğinin sözünü vermişti. 1884’te 50.000 dolar, bugünün kabaca 1.5 milyon dolarına denk geliyordu. Tesla, 24 farklı makineyi yeniden tasarlamak için aylarca yoğun çalışma yürüttü. Yaptığı değişiklikler makineleri daha verimli, daha ucuz ve daha güvenilir hale getirdi.
Ancak vaat edilen ikramiye hiç ödenmedi. Edison’un şu cevabı verdiği iddia ediliyor: “Tesla, Amerikan mizahımızı anlamıyorsun”. Öte yandan bazı kaynaklara göre Edison’un biyografisinde Tesla’nın AC patentlerini Edison’a 50.000 dolara satmaya çalıştığı, Edison’un gülerek bu teklifi reddettiği belirtiliyor. 1885’te Tesla, Edison’un şirketinden aldatılmış, değersizleştirilmiş ve küçümsenmiş hissederek ayrıldı.
Tesla Electric Light & Manufacturing Dönemi
Aralık 1884’te Tesla, Benjamin Vail ve Robert Lane ile ortaklık kurarak Tesla Electric Light and Manufacturing şirketini oluşturdu. Şirket, Rahway, New Jersey’de faaliyet gösteriyordu. Tesla, ark aydınlatma sistemi tasarlamakla görevlendirildi. Otomatik ayarlama ve güvenlik anahtarı olan ark lambası ile geliştirilmiş dinamolar tasarladı. Bunlar, Tesla’ya ABD’de verilen ilk patentlerdi. 1886’da Rahway’de sokakları ve bazı fabrika binalarını aydınlatan merkezi istasyon tabanlı sistem kurdu.
Yatırımcılar, Tesla’nın yeni tip motorlar ve elektrik iletim ekipmanları fikirlerine ilgi göstermedi. Sonbahar 1886’da ortakları Union County Electric Light & Manufacturing Company’i kurdular. Bu durum Tesla Electric Light and Manufacturing’in sonunu getirdi ve Tesla’yı beş parasız bıraktı. Tesla, şirkete atadığı patentlerin kontrolünü bile kaybetti.
Alternatif Akım Devrimi ve Westinghouse İşbirliği
İndüksiyon Motoru ve Çok Fazlı Sistem
1887’de Tesla, ilk fırçasız indüksiyon motorunu geliştirdi. 22 yaşındayken profesörlerine dinamoların yetersiz tasarımlarını kökten değiştirebileceğini söylemişti. Dört yıl sonra bu iddiasını gerçekleştirdi ve iki alternatif akımlı motora gücünü vermek için döner manyetik alan yaratan tasarımını hayata geçirdi. İtalyan mucit Galileo Ferraris ile birbirlerinden bağımsız olarak motor modelleme çalışmalarını 1885 ve 1887’de ortaya koymuşlardı. 1887’nin Ekim ve Kasım aylarında Tesla, Amerikan patent enstitüsüne başvurdu. Bu patentlerden bazıları Mayıs 1888’de onaylandı.
1888’de bu icadını Amerika Elektrik Mühendisleri Enstitüsü‘nde tanıttı. AC sistemi, enerjiyi uzun mesafelere daha verimli iletebildiği için doğru akıma üstünlük sağladı. Transformatörler sayesinde güç kaybı sorunu çözülmüştü. Elektrik santrallerinden düşük akımda ve yüksek voltajda taşınan elektrik, yerleşim yerlerine yakın yerlerde trafolar aracılığı ile düşük voltaj ve yüksek akıma dönüştürülerek kullanıma uygun hale geliyordu.
İlginizi Çekebilir: Kesintisiz Güç Kaynağı
George Westinghouse ile Patent Anlaşması
Sanayici George Westinghouse bu sistemin potansiyelini fark etti. Tesla’nın laboratuvarına gitti ve tanıştılar. Her ikisi de yetenekliydi, başarılı birer mühendis ve elektriğin hayranlardı. Westinghouse, Tesla’nın açıklamasını dinledi, gösterisini izledi ve hemen karar verdi.
1888’de Tesla, şirket kurucusu George Westinghouse ile anlaştı ve patentlerini lisansladı. Anlaşmaya göre Tesla, 60.000 dolar peşin ödeme, 150 adet şirket hissesi ve AC motoru tarafından üretilen her beygir gücü başına 2.5 dolar telif hakkı alacaktı. Ayrıca Tesla’ya Westinghouse’da çalışması için aylık 2.000 dolar maaş verildi. 1890 yılına gelindiğinde, 35. yaşından bir yıl önce Tesla milyoner olmuştu.
Akım Savaşları: Edison’a Karşı Tesla
Alternatif akım, Edison’un öncülüğünü yaptığı doğru akımı yakalamıştı. Edison’un DC sistemi basitti, ancak doğru akımın taşınabilmesi için her milde büyük trafolar ve kalın teller gerekiyordu. Tesla’nın AC teknolojisinde bu tür sorunlar yaşanmıyordu. Edison, AC’nin zararlı olduğunu göstermek için karalama kampanyasına başladı. Meydanda sirk fili olan Topsy’e 6600 voltluk alternatif akım kaynaklı elektrik vererek AC’nin ölümcül olduğunu göstermeye çalıştı.
Akım Savaşları, Westinghouse için büyük mali yük getirdi. Edison, milyoner finansör J.P. Morgan tarafından destekleniyordu. 1907 yılında, neredeyse 20 yıl Edison ile mücadeleden sonra Westinghouse 10 milyon doların üzerinde borçlanmıştı ve iflasın eşiğindeydi. Westinghouse, Tesla’dan telif hakkını düşürmesini veya geçici olarak vazgeçmesini rica etti. Tesla, orijinal sözleşmeyi orada yırttı. Bunun karşılığında Westinghouse, Tesla’ya AC patentlerini sonsuza dek kullanma hakkı için 216.000 dolar toplu ödeme yaptı.
1893 Chicago Dünya Fuarı ve Zafer
1893 yılında Şikago’da Kolomb’un Amerika kıtasını keşfinin 400. yılı onuruna düzenlenen Dünya Fuarı’nda AC sistemin güvenliğini göstermek maksadıyla Tesla, kendi vücudundan yüksek gerilimli elektrik geçirerek parmak uçlarındaki bu elektrikle ampulleri yaktı. Westinghouse, ihaleyi kazandı. Fuarın teması elektrikti ve kazanırlarsa Edison’un doğru akımı karşısında büyük bir zafer kazanmış olacaklardı. Fuarı 27 milyon kişi gezdi.
Niagara Şelalesi Hidroelektrik Santrali
1890’da Uluslararası Niagara Komisyonu, Niagara Şelalesi’nin gücünü kullanarak elektrik üretmek için çalışmalar başlattı. Komisyon başkanı DC sistemin en iyi olduğunu ilan etti. Ancak güç 26 mil ilerdeki Buffalo’ya iletilmesi gerektiğinde, AC sistemin gerekliği kabul edilmek zorunda kalındı. Westinghouse, on tane 5000 beygir gücündeki hidroelektrik jeneratörü için kontrat yaptı. 1895 yılında güç istasyonunun açılmasıyla Akımlar Savaşı’na son nokta kondu: Tesla’nın kesin zaferiyle.
Önemli İcatları ve Bilimsel Çalışmaları
Tesla Bobini: Yüksek Frekans ve Yüksek Voltaj
1891 yılında Tesla, yüksek voltaj, düşük akım ve yüksek frekanslı alternatif akım üreten deşarj bobinlerini geliştirdi. Bu buluş, kablosuz elektrik iletimi hayalinin gerçekleşmesi için gerekli yüksek frekansa dayanabilecek jeneratörleri sağlıyordu. Tesla bobini, birincil ve ikincil olmak üzere iki ana bobinden oluşur. Birincil bobin manyetik alan oluşturur ve bu alan ikincil bobine enerji aktararak yüksek gerilimli alternatif akıma dönüştürür. Tesla bu bobinleri elektrikle aydınlanma, fosforesans, röntgen ışınları üretimi ve kablosuz elektrik üretimi gibi alanlarda yenilik getirecek deneyleri için kullandı.
Kablosuz Enerji İletimi Deneyleri
Tesla, elektriğin küresel olarak iletilebileceğini düşünüyordu. Manyetik rezonans prensibi üzerine çalışarak elektrik enerjisinin kablolar olmadan uzaktaki cihazlara aktarılmasını amaçladı. Yaptığı pratik deneylerle kablosuz olarak ilettiği elektrikle lambaları yakmayı başardı. Ancak sistemdeki sorun, enerjinin tek bir yönde değil tüm yönlerde iletilmesiydi. Alıcı tek bir noktada olduğu için müthiş bir enerji ve verimlilik kaybı yaşanıyordu.
1898 Radyo Kontrollü Tekne
1898 yılında Tesla radyo kontrollü bir tekne gösterisi yaptı. Bu gösteri sırasında seyircilerin bir kısmı tekneyi kontrol edebileceklerine inandırılmıştı, ancak aslında radyo kontrolünü icat etmişti ve tekneyi kendisi kullanıyordu. Vakum tüpleri veya transistörler henüz icat edilmemişken verici filtrelenmiş bir kıvılcım üzerinde çalışıyordu. Tesla bu fikri ABD ordusuna radyo kontrollü torpido olarak satmaya çalıştı ancak ilgi görmediler.
Colorado Springs Laboratuvarı
Colorado’da bulunan laboratuvarında Tesla kablosuz enerji deneyleri yapmaya başladı. Laboratuvarın içerisinde çok büyük bir Tesla bobini vardı. Yerel elektrik şebekesini kullanan Tesla’nın bobini 12 milyon volttan fazlasını üretiyordu. Colorado Springs’teki deneyinde 45 kilometre uzakta bulunan 200 kadar ampulü yakmayı başarmıştı.
Wardenclyffe Kulesi Projesi ve Başarısızlığı
1901 yılında J.P. Morgan’ın desteğiyle ilk deneysel kablosuz iletim istasyonu olan Wardenclyffe Kulesi’ni inşa ettirmeyi başardı. 57 metre yüksekliğindeki kule, Atlantic üzerinden İngiltere’ye mesajlar iletmeyi amaçlıyordu. 1904 yılında Morgan daha fazla sermaye yatırmayacağını söylediğinde proje büyük darbe aldı. Projeden 1906’da vazgeçildi ve asla operasyonel hale gelmedi. Tesla’nın borçlarını yerine getirmek için kule 1917’de hurda olarak yıkıldı.
Son Yılları ve Günümüze Uzanan Mirası
Mali Zorluklar ve Otel Hayatı
Para yönetimi konusunda başarısız olan Tesla, hayatının son dönemlerinde ciddi mali sıkıntılar yaşadı. Borçlarından kaçmak için sürekli otel değiştirmek zorunda kaldı. Rutini son derece basit ve sessizdi. Beslenmesi esas olarak süt, ekmek, bal ve sebze sularından oluşuyordu. Her gün New York parklarına yürüyerek güvercinleri besledi. Özellikle beyaz bir güvercine çok bağlıydı ve onu bir erkeğin bir kadını sevdiği gibi sevdiğini söyledi.
7 Ocak 1943: New Yorker Oteli’nde Ölümü
7 Ocak 1943 tarihinde 86 yaşındayken New Yorker Oteli’nin 3327 numaralı odasında kalp yetmezliği sebebiyle hayata veda etti. Manhattan’daki otelin 33. katında, kapısına “Rahatsız Etmeyin” tabelası astıktan iki gün sonra cesedi bulundu. Günlerce odasından çıkmamayı alışkanlık haline getirdiği için ne zaman öldüğüne dair kesin bir şey söylenemedi.
Ölümünün ardından FBI yetkilileri hiç durmadan otel odasına geldi ve tüm eşyaları toplayarak iki büyük kamyonla götürdü. Bu aceleci davranışın sebebi, değerli araştırmaların Sovyetler Birliği Kızılordusu’nun eline geçmesiydi. Tesla son zamanlarında silah tasarımları üzerine çalışıyordu. Teleforce silahı adını verdiği projede, düşman kuvvetlerinin elektronik sistemini iptal ederek elektronik bir duvar örülmesi amaçlanıyordu. Bütün proje ve makaleleri ABD’nin eline geçti ve FBI tarafından “Top Secret” olarak mühürlendi.
1943 ABD Yüksek Mahkemesi Kararı
Ölümünden beş ay sonra Amerikan Yüksek Mahkemesi, daha önce Marconi adına onaylanan kablosuz iletişim tekniğinin geçersiz olduğuna ve patent hakkının Nikola Tesla’ya ait olduğuna karar verdi. Binlerce insan cenazesine katıldı ve bilim insanları ona saygılarını sundu.
Modern Teknolojiye Etkileri
1955’te Belgrad’da Nikola Tesla Müzesi açıldı. Müze, kişisel eşyalarına, not defterlerine, deney ekipmanlarına ve küllerine ev sahipliği yapıyor. Alternatif akım, uzaktan kumanda, MR cihazları, mikrodalga fırın, radar ve floresans lamba onun bıraktığı mirası temsil ediyor.
İlginizi Çekebilir: Voltaj Regülatörü
Tesla Adının Günümüzdeki Kullanımı
Adı bilimde, teknolojide ve modern şirketlerde yankılanıyor. Elektrikle donatılmasına yardımcı olduğu dünya onu hiçbir zaman tamamen unutmadı.
Bu makalede, Nikola Tesla‘nın Smiljan’daki mütevazı doğumundan New Yorker Oteli’ndeki son günlerine kadar uzanan olağanüstü yaşam yolculuğunu keşfettik. Edison’la yaşadığı anlaşmazlıktan Westinghouse ile kurduğu tarihi işbirliğine, alternatif akım sisteminin zaferine kadar pek çok dönüm noktasını ele aldık. Tesla bobini, kablosuz enerji iletimi ve radyo kontrollü tekne gibi çığır açan icatlarını inceledik. Sonuç olarak, Tesla’nın mirası günümüz teknolojisinde yaşamaya devam ediyor. Alternatif akımdan MR cihazlarına kadar sayısız teknolojinin temelini atan bu dahi bilim insanı, elektrik çağının gerçek mimarlarından biri olarak tarihteki yerini sonsuza dek koruyor.
